प्रस्तावना
आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि अर्थशास्त्र या विषयांवर आधारित जवळपास प्रत्येक स्पर्धा परीक्षेत — मग ती UPSC असो, MPSC असो किंवा बँकिंग व रेल्वे परीक्षा असोत — BRICS हा विषय हमखास विचारला जातो. या लेखात आपण BRICS history चा इतिहास, त्याची स्थापना, सदस्य देश, भारतासाठी असलेले महत्त्व आणि जागतिक स्तरावरील भूमिका सविस्तर समजून घेणार आहोत, जेणेकरून परीक्षेच्या दृष्टीने हा विषय पक्का होईल.
BRICS म्हणजे काय?
BRICS हा ब्राझील (Brazil), रशिया (Russia), भारत (India), चीन (China) आणि दक्षिण आफ्रिका (South Africa) या पाच उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांचा एक आंतरशासकीय गट आहे. जगातील एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ४०% लोकसंख्या आणि जागतिक GDP मधील मोठा वाटा या देशांमध्ये सामावलेला आहे, त्यामुळे हा गट आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
Cloud AI म्हणजे नेमकं काय? भविष्याचा आधारस्तंभ ?
BRICS History
- 2001 — गोल्डमन सॅक्सचे अर्थतज्ज्ञ जिम ओ’नील यांनी सर्वप्रथम “BRIC” (ब्राझील, रशिया, भारत, चीन) ही संकल्पना मांडली. जलद आर्थिक विकास करणाऱ्या या चार देशांना एकत्रितपणे संबोधण्यासाठी हा शब्द वापरला गेला.
- 2006 — रशियाच्या पुढाकाराने या चार देशांच्या परराष्ट्रमंत्र्यांची पहिली औपचारिक बैठक झाली.
- 2009 — रशियातील येकातेरिनबर्ग येथे पहिली अधिकृत BRIC शिखर परिषद (Summit) पार पडली.
- 2010 — दक्षिण आफ्रिकेचा समावेश झाल्यामुळे BRIC चे रूपांतर BRICS मध्ये झाले.
- 2014 — सहावी शिखर परिषद ब्राझीलमधील फोर्टालेझा येथे झाली, ज्यात New Development Bank (NDB) आणि Contingent Reserve Arrangement (CRA) स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
- 2023-24 — जोहान्सबर्ग शिखर परिषदेत BRICS च्या विस्ताराचा ऐतिहासिक निर्णय घेण्यात आला. इजिप्त, इथिओपिया, इराण, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती या देशांना समाविष्ट करण्यात आले, ज्यामुळे हा गट आता BRICS+ म्हणूनही ओळखला जातो.
BRICS ची प्रमुख उद्दिष्टे
- सदस्य देशांमधील आर्थिक सहकार्य वाढवणे
- जागतिक आर्थिक व्यवस्थेत विकसनशील देशांचा आवाज बळकट करणे
- पाश्चिमात्य वर्चस्व असलेल्या IMF आणि World Bank यांसारख्या संस्थांना पर्याय उभारणे
- दहशतवाद, हवामान बदल, ऊर्जा सुरक्षा यांसारख्या जागतिक समस्यांवर एकत्रित भूमिका घेणे
- व्यापारात स्थानिक चलनांचा वापर वाढवून डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करणे (De-dollarization)
भारतासाठी BRICS चे महत्त्व
1. आर्थिक फायदा: New Development Bank मार्फत पायाभूत सुविधा प्रकल्पांसाठी भारताला कमी व्याजदराने कर्ज उपलब्ध होते, जे जागतिक बँक व IMF च्या अटींपेक्षा अधिक सुलभ आहे.
2. जागतिक मंचावर आवाज: संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत कायमस्वरूपी सदस्यत्वासाठी भारताच्या दाव्याला BRICS मधून पाठिंबा मिळतो.
3. सामरिक संतुलन: अमेरिका आणि चीन यांच्यातील स्पर्धेच्या पार्श्वभूमीवर, BRICS मंचाद्वारे भारत स्वतःचे स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण (Strategic Autonomy) राखू शकतो.
4. व्यापार व गुंतवणूक: रशिया, चीन, ब्राझील यांसारख्या मोठ्या बाजारपेठांशी थेट व्यापारी संबंध दृढ होतात.
5. दक्षिण-दक्षिण सहकार्य: विकसनशील देशांचे प्रतिनिधित्व करत भारत ग्लोबल साउथचा नेता म्हणून आपली प्रतिमा मजबूत करतो.
जागतिक स्तरावर BRICS चे महत्त्व
BRICS हा गट आज जागतिक GDP च्या सुमारे ३५% पेक्षा अधिक वाटा (Purchasing Power Parity नुसार) सामावतो, जो G7 देशांच्या तुलनेत लक्षणीय आहे. विस्तारानंतर हा गट जागतिक तेल उत्पादनाच्या मोठ्या हिश्श्यावरही नियंत्रण ठेवतो, कारण सौदी अरेबिया, इराण, UAE यांसारखे प्रमुख तेल उत्पादक देश यात सामील झाले आहेत.
New Development Bank ही जागतिक बँकेला पर्याय म्हणून उभी राहत आहे, तर स्थानिक चलनांतील व्यापाराला प्रोत्साहन देऊन डॉलर-केंद्रित जागतिक अर्थव्यवस्थेला पर्यायी रचना निर्माण करण्याचा प्रयत्न होत आहे. यामुळे बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेला (Multipolar World Order) चालना मिळत आहे, जी एकल-महासत्ता वर्चस्वाला आव्हान देते.
स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- BRICS ची स्थापना संकल्पना: जिम ओ’नील, 2001
- पहिली शिखर परिषद: येकातेरिनबर्ग, रशिया, 2009
- दक्षिण आफ्रिकेचा समावेश: 2010
- New Development Bank ची स्थापना व मुख्यालय: शांघाय, चीन (2014/2015)
- विस्तारित सदस्य देश (2024): इजिप्त, इथिओपिया, इराण, सौदी अरेबिया, UAE
- 2026 ची अध्यक्षता कोणत्या देशाकडे आहे हे चालू घडामोडींमधून तपासणे आवश्यक
- BRICS आणि G7 यांच्यातील फरक व तुलना
- NDB विरुद्ध IMF/World Bank
निष्कर्ष
BRICS हा गट केवळ आर्थिक सहकार्यापुरता मर्यादित नसून, तो बदलत्या जागतिक व्यवस्थेचे प्रतिनिधित्व करतो. भारतासाठी हा मंच आर्थिक विकास, सामरिक स्वायत्तता आणि जागतिक नेतृत्व प्रस्थापित करण्याची संधी आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने BRICS शी संबंधित तथ्ये, तारखा आणि अलीकडील घडामोडी नियमितपणे अद्ययावत ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे, कारण हा विषय चालू घडामोडी (Current Affairs) आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध या दोन्ही विभागांत वारंवार विचारला जातो.
परीक्षेच्या तयारीसाठी सल्ला : BRICS संदर्भातील अध्यक्षता, नवीन सदस्य आणि धोरणे वारंवार बदलतात, त्यामुळे परीक्षेपूर्वी वरील अधिकृत BRICS वेबसाईट (brics.br) वरून नवीनतम माहिती नक्की तपासा.
टीप: BRICS संदर्भातील अध्यक्षता, सदस्य संख्या व धोरणे सातत्याने बदलत असल्याने, परीक्षेपूर्वी नवीनतम अधिकृत माहिती अद्ययावत करून घ्यावी.
स्रोत: विविध शासकीय वेबसाइट , नामांकित न्यूज पेपर आणि वेबसाइट ( आधिकृत ब्राजील brics वेबसाइट, Brics india
लेखन : सुनील घोडके
Last Updated: 13 September 2026
