माणसाला आयुष्यातली खरी श्रीमंती कोणती असेल, तर ती म्हणजे त्याची दृष्टी. डोळ्यांतून दिसणारे रंग, आपल्या माणसांचे चेहरे, निसर्गाची सौंदर्ये – या सगळ्या गोष्टी आयुष्याला अर्थपूर्ण बनवतात. पण वय वाढू लागले की डोळ्यांवर मोतीबिंदूचे सावट येते आणि हळूहळू दिसणे कमी होऊ लागते. अनेकदा आर्थिक अडचणींमुळे किंवा माहितीच्या अभावामुळे लोक शस्त्रक्रिया न करता आयुष्यभर धूसर जगतात. या गंभीर समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने एक महत्वाकांक्षी पाऊल उचलले आहे – “कॅटरॅक्ट फ्री महाराष्ट्र” हा संकल्प.
या योजनेमागचं मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे राज्यातील प्रत्येक नागरिकाला स्पष्ट दृष्टी परत मिळावी आणि मोतीबिंदूमुळे कुणाच्याही आयुष्यात अंधार नको. विशेषत: ग्रामीण भागातील, आदिवासी समाजातील आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल गटांपर्यंत मोफत शस्त्रक्रियेची सोय करून देणे हेच या मोहिमेचे खरे ध्येय आहे.
मोतीबिंदू म्हणजे काय?
मोतीबिंदू म्हणजे डोळ्याच्या आतल्या लेन्समध्ये (lens) पडणारी पांढुरकी झाक. ही झाक जसजशी वाढत जाते तसतसं दिसणं धूसर होतं.
- सुरुवातीला लांबच्या वस्तू अस्पष्ट दिसू लागतात,
- प्रकाशाच्या झगमगाटात त्रास होतो,
- वाचन, गाडी चालवणे किंवा दैनंदिन कामे करणे अवघड होते.
मोतीबिंदू हा प्रामुख्याने वयोमानानुसार होतो, पण कधी कधी अपघात, मधुमेह किंवा आनुवंशिक कारणांनीही होऊ शकतो. यावर एकच खात्रीशीर उपाय आहे – शस्त्रक्रिया. आजच्या आधुनिक वैद्यकशास्त्रात ही शस्त्रक्रिया अगदी साधी, सुरक्षित आणि वेदनारहित झाली आहे. एका छोट्याशा ऑपरेशननंतर रुग्णाला पुन्हा स्पष्ट दृष्टी मिळू शकते.
मोहीम कधी व कशी सुरू झाली?
महाराष्ट्र सरकारने २०१७ मध्ये “मोतीबिंदू मुक्त महाराष्ट्र” ही संकल्पना पुढे आणली. यामागचं उद्दिष्ट होतं की राज्यातील कोणताही नागरिक पैशाअभावी किंवा सुविधेअभावी दृष्टी गमावणार नाही.
- पहिला टप्पा (२०१७–२०१९): या काळात मोठ्या प्रमाणावर मोफत शस्त्रक्रिया घेऊन राज्यभरात लाखो लोकांना दृष्टी परत मिळाली.
- दुसरा टप्पा (२०२२–२३): सुमारे ९ लाख शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या.
- २०२४ पर्यंतचा टप्पा: जवळपास ९.५ लाख मोफत शस्त्रक्रिया यशस्वीरित्या पूर्ण करण्यात आल्या.
- आता २०२५–२६ मध्ये पुन्हा एक मोठा संकल्प – किमान १ लाख शस्त्रक्रिया करण्याचा.
या मोहिमेत सरकारसोबत अनेक चॅरिटेबल हॉस्पिटल्स, एनजीओ, आणि कॉर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) अंतर्गत कंपन्या सहभागी आहेत. उदा. नागपूरच्या मायो हॉस्पिटलमध्ये Western Coalfields Limited (WCL) च्या मदतीनेच ५,००० मोफत शस्त्रक्रिया करण्याचा कार्यक्रम सुरू आहे.
या सर्व प्रयत्नांमुळे गेल्या काही वर्षांत लाखो वृद्ध, शेतकरी, महिला आणि आदिवासी बांधवांना नवीन प्रकाश मिळाला आहे. त्यांच्या चेहऱ्यावरचं आनंदाचं हसू हेच या योजनेचं खरं यश म्हणता येईल.
मोफत मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया मोहिम (2025–26):
आज महाराष्ट्र सरकार आणि विविध आरोग्य संस्थांनी मिळून राज्यभरात मोतीबिंदू मुक्त महाराष्ट्र या स्वप्नाला मूर्त रूप देण्यासाठी नवीन जोमाने काम सुरू केले आहे. 2025–26 या वर्षासाठी विशेष आराखडा तयार करण्यात आला आहे. या मोहिमेतील काही ठळक वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे –
1) १ लाखाहून अधिक मोफत शस्त्रक्रियांचे लक्ष्य
या वर्षी सरकारने ठरवलेले उद्दिष्ट म्हणजे – राज्यातील किमान १ लाख नागरिकांची मोफत मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया करणे.
- यासाठी प्रत्येक जिल्हा व तालुका स्तरावर सरकारी रुग्णालयांना सूचना दिल्या आहेत.
- खाजगी व चॅरिटेबल रुग्णालयांनाही या कामात सहभागी करून घेतले आहे.
- प्रत्येक जिल्ह्यात मोहीम मोड मध्ये रुग्णांची तपासणी व शस्त्रक्रिया सुरू आहे.
2) नागपूर – मायो हॉस्पिटलचा ५,००० शस्त्रक्रियांचा संकल्प
विदर्भातील लोकांसाठी ही मोठी आनंदवार्ता आहे.
- इंदिरा गांधी शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय व रुग्णालय (IGGMCH – मायो हॉस्पिटल), नागपूर येथे Western Coalfields Limited (WCL) च्या CSR निधीतून ५,००० मोफत मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया केल्या जाणार आहेत.
- येथे रुग्णांना मोफत तपासणी, शस्त्रक्रिया, औषधे आणि शस्त्रक्रियेनंतर मोफत चष्मे दिले जातील.
- ग्रामीण व शहरी भागातील लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी मोबाईल आय चेक-अप व्हॅन उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या व्हॅन गावोगावी जाऊन लोकांची तपासणी करतात व ज्यांना शस्त्रक्रियेची गरज आहे त्यांना थेट रुग्णालयात पाठवतात.
3) “राष्ट्रीय नेत्रज्योती अभियान” (Netra Jyoti Abhiyan)
- हे केंद्र सरकारच्या National Programme for Control of Blindness & Visual Impairment (NPCBVI) अंतर्गत चालवले जाते.
- महाराष्ट्रात 2025 मध्ये या अभियानाला अधिक गती देण्यात आली आहे.
- ग्रामीण व दुर्गम भागात कॅम्प घेऊन वृद्ध नागरिकांची तपासणी केली जाते.
- शंभर टक्के मोफत शस्त्रक्रिया, ऑपरेशननंतर मोफत औषधे आणि चष्मा – हे सर्व लाभ यामध्ये दिले जातात.
4) सामाजिक संस्थांचा सहभाग
सरकारसोबत अनेक चॅरिटेबल हॉस्पिटल्स, एनजीओ, आणि खासगी दवाखाने या मोहिमेत सहभागी झाले आहेत.
- शंकरा फाउंडेशन, मास्तेक फाउंडेशन यांसारख्या संस्था राज्यभरात शस्त्रक्रियांचे शिबिरे भरवत आहेत.
- या संस्थांनी 2027 पर्यंत दरवर्षी १ लाख शस्त्रक्रियांचा संकल्प केला आहे.
5) विशेष सुविधा –
- मोबाईल तपासणी कॅम्प : ज्येष्ठ नागरिकांना गावातच तपासणी करून शस्त्रक्रियेसाठी नेले जाते.
- मोफत वाहतूक व्यवस्था : गरीब व ग्रामीण भागातील रुग्णांना मोफत हॉस्पिटलमध्ये ने-आण केली जाते.
- तत्काळ नोंदणी : 104 हा टोल-फ्री नंबर कॉल करून शिबिरांची व रुग्णालयांची माहिती मिळवता येते.
- शस्त्रक्रियेनंतरची काळजी : प्रत्येक रुग्णाला आवश्यक औषधे व चष्मा देऊन फॉलो-अप तपासणी केली जाते.
6) कोणाला प्राधान्य?
- 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाचे वृद्ध नागरिक
- ग्रामीण व आदिवासी भागातील लोक
- आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक
- ज्यांना दृष्टी गमावल्यामुळे कामकाज करणे कठीण झाले आहे
लोकांना मिळणारे फायदे –
- रुग्णाला ऑपरेशनसाठी कोणतेही शुल्क द्यावे लागत नाही.
- गरीब, बीपीएल कुटुंब, वयोवृद्ध नागरिकांसाठी हा मोठा दिलासा ठरतो.
- गावोगावी नेत्र तपासणी शिबिरे भरवली जातात.
- ग्रामीण व आदिवासी भागात मोबाईल व्हॅनद्वारे तपासणी सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.
- अनेक वेळा गरिबांना शस्त्रक्रियेसाठी शहरात यायचे असले तरी प्रवास खर्च मोठा अडसर ठरतो.
- या मोहिमेत काही ठिकाणी मोफत वाहनव्यवस्था (पिकअप-ड्रॉप) उपलब्ध करून दिली जाते.
- शस्त्रक्रियेनंतर लागणारी औषधे, डोळ्यातील थेंब (eye drops) आणि इतर उपचार सरकारकडून मोफत दिले जातात.
- ऑपरेशननंतर रुग्णांना दृष्टी सुधारण्यासाठी मोफत चष्मे दिले जातात.
- त्यामुळे आर्थिक भार कमी होतो आणि रुग्ण लगेच दैनंदिन जीवनात सक्रिय होतो.
- ग्रामीण भागात जिथे रुग्णालयांची संख्या कमी आहे, तिथे विशेष शिबिरांच्या माध्यमातून मोफत शस्त्रक्रिया केल्या जातात.
- शहरी भागात नामांकित नेत्र रुग्णालयांमध्ये प्रगत तंत्रज्ञान वापरून मोफत किंवा अत्यल्प खर्चात उपचार मिळतो.
- वयाच्या ५०-६० नंतर मोतीबिंदू सामान्य समस्या असते. या मोहिमेत ज्येष्ठ नागरिकांना प्राधान्य दिले जाते.
- त्यामुळे वृद्ध व्यक्तींना अंधत्वापासून मुक्तता मिळते आणि त्यांचे जीवनमान सुधारते.
- वेळेत मोतीबिंदूवर उपचार न केल्यास कायमस्वरूपी दृष्टी गमावण्याचा धोका असतो.
- या योजनेमुळे लाखो लोकांना अंधत्वापासून वाचवले जात आहे.
- मोतीबिंदू शस्त्रक्रियेचा खर्च खाजगी रुग्णालयात १५,००० ते २५,००० पर्यंत जातो.
- पण या मोहिमेमुळे तो खर्च शून्य होतो आणि कुटुंबावरचा आर्थिक ताण दूर होतो.
- पुन्हा स्पष्ट दृष्टी मिळाल्यामुळे व्यक्ती दैनंदिन कामे करू शकतो.
- त्यामुळे त्याचा आत्मविश्वास वाढतो, तसेच तो पुन्हा कुटुंब आणि समाजासाठी सक्रिय होतो.
नोंदणी व प्रवेश प्रक्रिया –
मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया मोहिमेत सहभागी होणे अगदी सोपे आहे. सरकारने ही योजना अशा प्रकारे राबवली आहे की, कुणालाही अडचण न येता या सुविधेचा लाभ घेता येतो.
- गावोगावी नेत्र तपासणी शिबिरे
- जिल्हा व तालुका आरोग्य विभाग गावांमध्ये नेत्र तपासणी शिबिरे घेतात.
- डॉक्टर डोळ्यांची तपासणी करून मोतीबिंदू असल्यास लगेच नोंदणी करतात.
- यामुळे ग्रामीण व दुर्गम भागातील लोकांनाही सहज सुविधा मिळते.
- सरकारी रुग्णालयात थेट नोंदणी
- जिल्हा रुग्णालय, उपजिल्हा रुग्णालय किंवा काही प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये थेट जाऊन आपले नाव नोंदवता येते.
- रुग्णालयातील नेत्रतज्ज्ञ तपासणी करून शस्त्रक्रियेची तारीख ठरवतात.
- मोबाईल नेत्र तपासणी व्हॅन
- दुर्गम, आदिवासी भागात फिरणाऱ्या मोबाईल व्हॅनमध्येही मोफत तपासणी केली जाते.
- येथे नोंद झाल्यानंतर रुग्णाला थेट जवळच्या रुग्णालयात पाठवले जाते.
- NGO व सामाजिक संस्थांची मदत
- लायन्स क्लब, रोटरी क्लब, तसेच काही स्वयंसेवी संस्था शिबिरे भरवून रुग्णांची नोंदणी करतात.
- त्यांच्याद्वारे थेट नेत्ररुग्णालयात मोफत शस्त्रक्रिया केली जाते.
- हेल्पलाईन नंबरद्वारे माहिती
- महाराष्ट्र सरकारने 104 हा टोल-फ्री नंबर उपलब्ध करून दिला आहे.
- या क्रमांकावर कॉल करून जवळचे शिबिर, रुग्णालय व नोंदणी प्रक्रिया याबाबत माहिती मिळवता येते.
- शस्त्रक्रियेनंतरची मदत
- नोंदणी झाल्यानंतर रुग्णाची सर्व वैद्यकीय तपासणी केली जाते.
- ठरलेल्या दिवशी शस्त्रक्रिया करून औषधे व मोफत चष्मा दिला जातो.
- काही भागात वृद्ध किंवा गरजू रुग्णांसाठी मोफत वाहनव्यवस्था (पिकअप-ड्रॉप) देखील असते.
या लेखाच्या माध्यमातून Mahitia1.in टीमने 2026 मधील नवीन सरकारी योजना|New Government Schemes in 2026|व आवश्यक लिंक विषयी माहिती देण्याचा पर्यन्त केला आहे तुम्हाला या व्यतिरिक्त अजून काही माहिती हवी असल्यास तुम्ही आम्हाला कमेन्ट करून कळवू शकता व अश्याच अभ्यासपूर्ण महितीसाठी तुम्ही आमच्या What’s App group- शासकीय नोकरी & योजना ग्रुप – (लिंकवर क्लिक करून) जॉइन करू शकता. ग्रुप च्या माध्यमातून आम्ही अश्याच नोकरी, शिक्षण, शासकीय योजना आणि सर्वांसाठी आरोग्य विषयावर लेख घेऊन येत असतो.
हे हि वाचा !
फिजिओथेरपी कोर्स गाईड ! process for getting addmission for physiotherapy course!!
लेबर कार्ड चे फायदे काय आहेत ?
